Yapay Zekâ Politikası

ULUSLARARASI ETNOPEDAGOJİ DERGİSİ (UED)

ÜRETKEN YAPAY ZEKÂ VE YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ TEKNOLOJİLERİN KULLANIMI POLİTİKASI

  1. AMAÇ VE KAPSAM

Uluslararası Etnopedagoji Dergisi (UED), dünya genelindeki farklı toplumların, yerel ve yerli kültürlerin çocuk yetiştirme geleneklerini, etnopedagojik pratiklerini, çocukluk algılarını, geleneksel çocuk oyunlarını ve sözlü kültür ürünlerini (masal, ninni, destan vb.) inceleyen, kültürel mirasın eğitimsel boyutuna odaklanan hakemli ve uluslararası bir yayındır.

Teknolojideki hızlı gelişmeler, akademik araştırma ve yayın süreçlerinde yapay zekâ (YZ) araçlarının kullanımını yaygınlaştırmıştır. Etnopedagoji alanının taşıdığı benzersiz kültürel hassasiyetler, alan çalışması bağımlılığı, sözlü tarih verileri ve yerel toplulukların mahremiyeti göz önünde bulundurularak bu politika metni hazırlanmıştır.

Bu politikanın oluşturulmasında, uluslararası ve ulusal düzeydeki en güncel rehberler temel alınmıştır:

  1. ETNOPEDAGOJİ ARAŞTIRMALARINA ÖZGÜ ÖZEL RİSKLER VE İLKELER

Etnopedagoji alanındaki yayınların doğası gereği, genel yapay zekâ kurallarına ek olarak aşağıdaki dört hayati ilke benimsenmiştir:

  1. Kültürel Temsil ve Algoritmik Önyargı Denetimi: Üretken yapay zekâ modelleri, çoğunlukla Batı merkezli veri setleriyle eğitildiğinden, yerel, yerli veya azınlık kültürlerin çocuk yetiştirme pratiklerine karşı hatalı yaklaşımlar sergileyebilir. Yazarlar, YZ araçlarının ürettiği çıktıları bu tür ayrımcı, önyargılı ve adaletsiz unsurlardan arındırmakla (algoritmik önyargı denetimi) yükümlüdür.
  2. Alan Çalışması ve Kaynak Kişi Mahremiyeti: Henüz yayımlanmamış etnografik alan çalışması verileri, mülakat kayıtları, ses dosyaları ve kaynak kişilere (özellikle çocuklara, ebeveynlere ve yerel topluluk liderlerine) ait hassas kişisel veriler ile fotoğraflar kesinlikle üretken YZ platformlarına yüklenemez. Bu durum Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), yerel etik onaylar ve kaynak kişinin mahremiyet haklarının açık ihlalidir; çünkü ticari YZ modelleri bu verileri kendi havuzlarını eğitmek için kullanmaktadır.
  3. Uydurulmuş (Halüsinasyon) Etnografik Veri Yasağı: YZ araçlarının var olmayan halk anlatıları, sahte ninniler, uydurma çocuk oyunları veya hayali kültürel ritüeller üretme (halüsinasyon) riski bulunmaktadır. Bu tür sentetik ve sahte etnografik verilerin veya uydurulmuş referansların çalışmalarda kullanılması "bilimsel yanıltma ve sahtecilik" suçu kapsamında değerlendirilir.
  4. Kültürel Görsellerin Özgünlüğü: Etnopedagojik pratikleri, geleneksel giysileri, çocuk oyun araçlarını veya ritüelleri belgeleyen fotoğrafların ve görsellerin üretken yapay zekâ ile sıfırdan oluşturulması veya manipüle edilmesi (nesne ekleme, silme, yer değiştirme vb.) kesinlikle yasaktır. Araştırmanın doğrudan konusu YZ'nin kendisi değilse, görseller tamamen orijinal saha fotoğraflarından veya doğrulanmış arşiv belgelerinden oluşmalıdır.
  1. YAZARLAR İÇİN KURALLAR VE ETİK SORUMLULUKLAR
  • Yazarlık Hakkı: Hiçbir yapay zekâ aracı makalelerde yazar veya ortak yazar olarak listelenemez. Yazarlık; çalışmanın tasarımını yapmayı, entelektüel sorumluluk almayı ve hukuki/etik yükümlülükleri (telif, intihal, çıkar çatışması) üstlenmeyi gerektirir. YZ araçları tüzel veya gerçek kişiliğe sahip olmadıkları için bu sorumluluğu taşıyamazlar.
  • İnsan Gözetimi ve Hesap Verilebilirlik: Teknolojik araçlar entelektüel üretimin öznesi değil, yalnızca yardımcı nesnesidir. Yazarlar, YZ tarafından düzenlenen veya üretilen kısımlar da dahil olmak üzere, makalenin tamamının doğruluğundan, özgünlüğünden ve akademik bütünlüğünden bizzat ve tek başına sorumludur.
  • İntihal ve Orijinal Kaynak Teyidi: Yazarlar, YZ'nin sunduğu bilgileri orijinal birincil ve ikincil kaynaklar üzerinden kontrol etmek ve doğrulamakla yükümlüdür.
  • Metodolojik Şeffaflık: Makalenin öz (abstract), giriş, tartışma ve sonuç gibi bilimsel argümanların üretildiği temel bölümlerinin yapay zekâya yazdırılması kesinlikle yasaktır. YZ yalnızca dil kontrolleri, üslup düzeltileri, okunabilirliği artırma ve geniş literatür taramalarında bir asistan olarak kullanılabilir.

Kullanımın Beyan Edilmesi (Zorunlu Süreç)

Yazarlar, çalışmayı dergiye gönderirken makalenin içinde Kaynakça bölümünden hemen önce yapay zekâ kullanımını açıkça beyan etmelidir.

Not: Sadece basit dil bilgisi, imla ve yazım hatası kontrolleri için kullanılan yazılımlar (Grammarly, MS Word imla denetimi vb.) bu beyandan muaftır.

Beyan Formatı ve Başlığı:

Yazma Sürecinde Üretken Yapay Zekâ ve Yapay Zeka Destekli Teknolojilerin Kullanıldığına Dair Beyan "Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde, [Yapay Zekâ Aracının Adı ve Versiyonu] aracı, [Hangi Bölümde ve Ne Amaçla Kullanıldığı - Örn: Giriş bölümünün İngilizce dil kalitesinin artırılması] amacıyla kullanılmıştır. Yapay zekâ tarafından sunulan tüm yönlendirmeler ve çıktılar tarafımızca titizlikle incelenmiş; içeriğin doğruluğu orijinal kaynaklardan teyit edilmiş ve çalışmanın son hali tamamen [Yazar İsimleri] sorumluluğunda şekillendirilmiştir."

  1. EDİTÖRLER KURULU VE YAYIN KURULU İÇİN KURALLAR
  1. Gizlilik Duvarı: Uluslararası Etnopedagoji Dergisi, çift kör hakemlik ve kör editöryal inceleme sistemini benimser. Editörler ve Yayın Kurulu üyeleri; kendilerine gönderilen ve henüz yayımlanmamış hiçbir makaleyi, özeti, hakem raporunu veya görseli, değerlendirme ya da karar süreçlerine yardımcı olması amacıyla hiçbir üretken yapay zekâ uygulamasına veya Büyük Dil Modeline (LLM) yükleyemezler. Bu durum yazarların fikri mülkiyet haklarını ve gizlilik ilkelerini ihlal eder.
  2. İnsan Kararı Esası: Hakemlerin atanması, makalelerin reddedilmesi veya kabul edilmesi gibi editoryal kararlar ve karar mektuplarının yazımı tamamen insan entelektüel kapasitesine ve akademik muhakemeye ait bir sorumluluktur; yapay zekâya devredilemez.
  3. İstisnai Kullanım Alanı: Editörler, makalenin içeriğini ve metnini sisteme yüklememek şartıyla, yalnızca uygun hakemleri bulma/eşleştirme süreçlerinde yardımcı bir araç olarak YZ algoritmalarından yararlanabilirler. Ayrıca dergi yönetimi, şüpheli durumlarda yapay zekâ tespit yazılımları kullanma hakkını saklı tutar.
  1. HAKEMLER İÇİN KURALLAR
  1. Gizliliğin Korunması: Hakemler, değerlendirmek üzere kendilerine gönderilen makale metinlerini, ham verileri veya görselleri kesinlikle ChatGPT, Claude veya benzeri yapay zekâ araçlarına yükleyerek özetletemez, analiz ettiremez veya rapor hazırlatamazlar. İnceleme süreci tamamen gizlidir.
  2. Orijinal Hakem Değerlendirmesi: Hakem raporları, hakemin kendi uzmanlık bilgisi, eleştirel düşünme yeteneği ve orijinal değerlendirmeleriyle yazılmalıdır. YZ tarafından yazılmış, derinlikten uzak ve jenerik hakem raporları kesinlikle kabul edilmez.
  3. Dil Desteği İstisnası: Hakemler, yalnızca kendi yazdıkları hakem raporunun dil kalitesini, imlasını veya üslubunu iyileştirmek (örneğin yabancı dilde yazılan bir raporun gramer kontrolü) amacıyla YZ araçlarını sınırlı bir şekilde kullanabilirler. Bu tür bir kullanım gerçekleştiğinde hakem, editöre raporunu iletirken bu durumu beyan etmelidir.
  4. İhlal Şüphesini Bildirme: İncelediği makalede beyan edilmemiş yoğun bir yapay zekâ kullanımı, veri üretimi veya yapay zekâ kaynaklı görsel manipülasyon şüphesi duyan hakemler, bu durumu derhal gerekçeleriyle birlikte Dergi Editörlüğüne raporlamalıdır.
  1. POLİTİKA İHLALİ DURUMUNDA İZLENECEK SÜREÇ

Uluslararası Etnopedagoji Dergisi, yukarıda belirtilen ilkelerin ihlal edilmesi durumunda şu yaptırım ve süreçleri işletir:

  1. Yazarlar İçin:
    • Makale değerlendirme aşamasındaysa süreç derhal durdurulur ve çalışma yazara iade edilir. İhlalin ağırlığına göre (sahte etnografik veri üretimi, beyan edilmemiş yoğun içerik üretimi vb.) yazarlar derginin kara listesine alınır ve ilerleyen süreçte dergiye yazı göndermeleri engellenir.
    • Editörlük, şüpheli durumlarda yazarlardan YZ araçlarına verilen komutların (prompt geçmişi) dökümünü veya ham alan çalışması verilerini talep etme hakkına sahiptir.
    • Eğer ihlal içeren bir makale yayımlanmışsa; COPE yönergeleri doğrultusunda makalenin geri çekilmesi veya resmi bir düzeltme yayımlanması süreci başlatılır.
  2. Hakemler İçin:
    • Makaleyi YZ araçlarına yüklediği veya hakem raporunu tamamen yapay zekâya yazdırdığı tespit edilen hakemlerin ilgili makaledeki hakemlik rolü derhal iptal edilir. Bu ihlali gerçekleştiren kişilere bir daha hakemlik görevi verilmez.
  3. Yayın/Editörler Kurulu Üyeleri İçin:
    • Politikayı ihlal ederek makaleleri YZ platformlarında işleyen yayın kurulu üyelerinin ilgili makale üzerindeki editoryal yetkileri ve o makaleye dair görüşleri geçersiz sayılır. Tekrarı halinde kurul üyelikleri askıya alınır.